Charakterystyka ogólna organizacji pracy

Zastanawiając się nad celem operacji i sposobem doboru czynności, ich układem wzajemnym i formą, dochodzi się do poję­cia organizacji pracy, bez której praca nie da się pomyśleć. Każda praca, nawet najbardziej chaotyczna i mało wydajna, jest w jakiś sposób zorganizowana, tzn. w jakiś sposób mniej lub więcej upo­rządkowana i zmierza do określonego celu. Jeśli mówi się o braku organizacji, to raczej ma się na myśli złą organizację. Całkowity brak organizacji oznaczałby faktycznie całkowity chaos ruchów nie tworzących żadnej czynności. Z tego względu interesująca jest de­finicja J. Zieleniewskiego oparta o definicję prakseologiczną. „Or­ganizacja jest to pewien rodzaj całości ze względu na stosunek do niej jej własnych elementów, mianowicie taka całość, której wszystkie składniki współprzyczyniają się do powodzenia całości. Według tej definicji, jeśli układ elementów jest tak uporządkowa­ny (tworzy system), że jego części współprzyczyniają się do powo­dzenia całości (całego systemu), to wówczas ma się do czynienia z organizacją.

Pojęcie organizacji używane jest również w znaczeniu cechy przedmiotu złożonego. Cecha ta oznacza, że części tego przedmiotu współprzyczyniają się do jego „powodzenia”, tj. do realizacji celu, do którego ten przedmiot służy. W tym znaczeniu możemy powie­dzieć, że dany zakład pracy lub inna instytucja odznacza się dobrą lub złą organizacją.

Analizując konkretną pracę na jakimś określonym stanowisku roboczym, można zauważyć, że różne elementy tego stanowiska w różnym stopniu przyczyniają się do jego powodzenia. Jedne pomagają, inne natomiast przeszkadzają. Dochodzi się tu więc do pojęcia stopnia zorganizowania. Każdy organizator powinien tak dobierać i sterować poszczególnymi elementami całości, aby przy­czyniały się one jak najbardziej do osiągnięcia celu.

Najogólniejsze i najbardziej istotne zasady działania człowieka nie tylko w procesie pracy, lecz także poza nią (zabawa, walkai inne), są przedmiotem zainteresowania prakseologii, czyli ogólnej teorii sprawnego działania. T. Kotarbiński charakteryzuje ją jako „gramatykę czynu”, gdyż systematyzuje ona podstawowe pojęcia czynu prostego, złożonego, pojęcie sprawcy, dzieła, przyczyny, wy­tworu, działania zbiorowego, współdziałania i inne [2]. Są to podsta­wy tzw. „dobrej roboty” w ogóle. Węższy zakres w odniesieniu tylko do pracy posiada ogólna teoria organizacji pracy. Obie po­wyższe nauki nastawione są na tworzenie zaleceń sprawnego dzia­łania w oparciu o wskazania innych nauk zajmujących się czło­wiekiem i jego pracą.

Ważnym elementem zorganizowanej całości, np. takiej jak za­kład przemysłowy, są warunki pracy. Dzieli się je na warunki materialne i warunki społeczne. Pojęcie warunków pracy nie jest jeszcze ściśle sprecyzowane. W różnych publikacjach z tego za­kresu mamy różną systematyzację. Nie wdając się w szczegółową analizę różnych pojęć i ich zakresu dla celów praktycznych, nale­żałoby przyjąć raczej punkt widzenia [3], który materialne warunki pracy dzieli na dwie grupy. Pierwsza grupa ujmuje te elementy, które oddziałują w sposób wyraźny na człowieka, przy czym za­leżnie od ich nasilenia wpływ ten może być zawarty w granicach psychofizjologicznej adaptacji ustroju albo może to być wpływ silny przekraczający zdolności przystosowawcze, a więc patolo­giczny. Do grupy tej należałoby zaliczyć takie czynniki, jak oświe­tlenie, hałas, temperatura powietrza, jego wilgotność, ruch i ciś­nienie, zapylenie powietrza lub jego zanieczyszczenia w postaci gazów i par, promieniowanie, barwy otoczenia, mikroorganizmy, substancje toksyczne działające bezpośrednio na skórę. Czynniki te działają na człowieka niezależnie od jego woli.

Do drugiej grupy elementów materialnych warunków pracy zalicza się czynniki związane z otoczeniem na stanowisku pracy, np. narzędzia pracy, obrabiarki, urządzenia pomocnicze, podłoga, ściany, schody.

Między obu grupami nie ma wyraźnych, ostrych granic. Dla celów praktycznych można nazwać grupę pierwszą czynników materialnych warunków pracy czynnikami materialnego środowiska pracy, które to czynniki oddziałują na wydajność pracy poprzez oddziaływanie w wyraźnym stopniu na pracowników. W związku z tym można wyróżnić materialne warunki pracy i materialne środowisko pracy jako pojęcie cząstkowe w stosunku do pierwszego.

Określenie pojęcia społeczne warunki pracy jest nieco łatwiejsze, gdyż nie ulega wątpliwości, że warunki te oddzia­łują na funkcjonowanie zakładu pracy za pośrednictwem człowie­ka. Ogólnie można powiedzieć w oparciu o rozważania socjologów nad społecznymi warunkami pracy, że te warunki odpowiadają tym czynnikom związanym z pracą, które wpływają na wytwo­rzenie określonej atmosfery pracy i określonego stosunku do pra­cy, tzw. morale pracy.

Do społecznych warunków pracy można zaliczyć wiele ele­mentów, które wpływają na atmosferę pracy i morale załogi. A więc na wstępie — materialne warunki pracy jako jeden z czynników oddziaływania psychospołecznego. Dalej można wy­mienić strukturę społeczną zakładu pracy rozumianą jako okre­ślone stosunki służbowe między pracownikami i kierownictwem oraz stosunki koleżeńskie. Następnie do społecznych warunków pracy można zaliczyć oragnizację i metody pracy, które to ele­menty warunkują samopoczucie pracowników i stosunek do pracy. Na końcu można przyjąć grupę czynników związanych z tzw. kul­turą pracy, obejmującą szeroki wachlarz różnych usług zakładu, charakteru socjalnego, kulturalnego i zawodowego.

Właściwa organizacja warunków pracy jest przedmiotem za­interesowania wielu dyscyplin naukowych zajmujących się zagad­nieniem pracy. Obecnie powstaje nowa dyscyplina naukowa, tzw. nauka o pracy, która jednoczy istotne elementy innych nauk zaj­mujących się pracą. Wobec tego, że brak jest dotychczas definicji jednoznacznej i powszechnie przyjętej nauki o pracy, należy scha­rakteryzować krótko najważniejsze nauki zajmujące się pracą ludzką.

Wymieniając dyscypliny pomocne w nauce o pracy należy wy­mienić medycynę pracy, która właściwie obejmuje szereg dyscy­plin szczegółowych: fizjologię pracy, patofizjologię przemysłową i toksykologię przemysłową.

Fizjologia pracy bada procesy zachodzące w organizmie człowieka podczas wykonywania pracy, takie jak przemiana ma­terii, oddychanie, obieg krwi, gospodarka cieplna itp Zajmuje się ona między innymi zagadnieniem zmęczenia i jego przejawami, np. zmianą tętna i ciśnienia krwi. Bada również, ile energii zużywa człowiek przy wykonywaniu różnych rodzajów robót.

Patofizjologia przemysłowa ukazuje nienormalny, chorobowy przebieg wymienionych wyżej procesów życiowych.

Toksykologia przemysłowa zajmuje się badaniem działania szkodliwych substancji na organizm człowieka wykonu­jącego pracę.

Wyniki badań wymienionych dyscyplin wykorzystuje higiena pracy, która w oparciu o dorobek psychologii pracy i techniki stwarza warunki niezbędne do zapobiegania powstawaniu schorzeń i chorób zawodowych.

Z kolei po naukach z grupy medycyny pracy wymienić należy psychologię pracy. Psychologia pracy wiąże się ściśle z fizjologią pracy, gdyż procesy fizjologiczne i psychiczne są ze sobą powiąza­ne poprzez układ nerwowy regulujący zachowanie się człowieka w czasie pracy.

Z psychologią pracy graniczy socjologia pracy, która, jak już powiedziano uprzednio, zajmuje się stosunkami i strukturami spo­łecznymi powstającymi w procesie pracy.

Z psychologią i socjologią pracy wiąże się ściśle pedagogika pracy, która bada metody i formy szkolenia zawodowego oraz wy­chowania ludzi do pracy na terenie zakładu pracy. Ma ona na celu opracowanie takich form i metod nauczania, które pozwalają na osiągnięcie najlepszych wyników szkolenia w możliwie najkrót­szym czasie. Rozwój tej dyscypliny datuje się dopiero od drugiej wojny światowej, kiedy nastąpiło powszechne zrozumienie, że nau­czanie i wychowanie człowieka przy pracy jest istotnym elemen­tem organizacji pracy, od której m. in. zależy wydajność i właści­we stosunki społeczne w zakładzie.

Wykorzystaniem zasad formułowanych przez wspomniane do­tychczas dyscypliny zajmuje się nowo powstająca nauka zwana ergonomią, która wskazuje zasady i metody dostosowania pracy do człowieka, tzn. takiego kształtowania materialnego środowiska pracy, jakie odpowiada wymaganiem fizjologii i psychologii pracy. Zadania ergonomii pokrywają się częściowo z celami higieny pracy i tzw. psychologii inżynieryjnej, zajmującej się przystosowaniem pracy do człowieka.

Określony związek z pracą ludzką ma także prawo pracy oraz wiele innych dyscyplin, które można wymienić krótko w oparciu o systematyzację J. Zieleniewskiego *:

—     nauka o zarządzaniu (o administracji),

—     teoria przedsiębiorstwa,

—     teoria podejmowania decyzji,

—     badania metod i czasu pracy,

—     nauka o wydajności pracy (żywej),

—     ekonomika i organizacja transportu,

—     ekonomika i organizacja handlu,

—   ekonomika i organizacja branżowa (dla różnych branż prze­mysłu).

Jak widać z powyższego przeglądu nauk zajmujących się pra­cą, jest ich wiele i specyfika każdej z nich jest tak duża, że wy­magałaby szczegółowego poznawania każdej z osobna. Istnieją osobne specjalności fizjologa, psychologa, socjologa, ekonomisty itp. Kierownik zakładu pracy nie może być specjalistą ze wszyst­kich dziedzin, życie jednak wymaga rozwiązywania rozmaitych problemów, które wymagają znajomości chociaż pewnych elemen­tów różnych nauk zajmujących się pracą. Wobec tego, że synte­tyczna nauka o pracy właściwie praktycznie nie istnieje, zachodzi potrzeba omówienia najistotniejszych podstaw tych dyscyplin zaj­mujących się pracą, które nie są w sposób wyczerpujący przedsta­wione w innych opracowaniach specjalistycznych.

Podobne wpisy