Praca jako proces społeczny

Charakteryzując nauki tego rodzaju, jakimi są psycholo­gia i socjologia pracy, należy zwrócić uwagę na samo pojęcie pracy, która jest przedmiotem zainteresowania wymienionych dyscyplin.

Pracę, w szerokim znaczeniu tego pojęcia, rozumiemy jako wszelką działalność praktyczną wykonywaną przez człowieka zgodnie z określonym zadaniem prowadzącym do celu. Wszystko, co jest niezbędne do życia i rozwoju ludzi, tworzy praca. Marks w ten sposób charakteryzował pracę: „Praca jest przede wszyst­kim procesem zachodzącym między człowiekiem a przyrodą, pro­cesem, w którym człowiek poprzez swoją działalność realizuje i kontroluje wymianę materii z przyrodą”.

Mówiąc o pracy, najczęściej myśli się o pracy produkcyjnej, która umożliwia wytwarzanie określonych użytecznych przedmiotów. Często można się spotkać z terminem „praca zawo­dowa”, podkreślającym ten fakt, że jest ona wyznaczona przez profil danego zawodu i wymaga określonego poziomu kwalifikacji zawodowych. Terminy „praca produkcyjna” i „praca zawodowa” są nieraz używane zamiennie dla określenia działalności wykony­wanej w ramach tego czy innego zawodu.

Oprócz pracy produkcyjnej rozróżnia się również pracę w procesie uczenia się i pracę usługową. Praca rozumiana jako uczenie się polega na zdobywaniu określonej wie­dzy, umiejętności i nawyków za pomocą odpowiednich metod ucze­nia się. Uczenie się ma charakter pracy umysłowej, ale w szkołach ogólnokształcących, jak i zawodowych dużo czasu poświęca się pracy fizycznej, szczególnie przy nauczaniu umiejętności i kształ­towania nawyków.

Praca usługowa obejmuje wszelką działalność człowieka w za­kresie obsługi jego życia codziennego. Niektóre formy tej działal­ności są jednocześnie pracą zawodową. Na przykład naprawa nie­szczelnego kranu w łazience jest czynnością usługową, a jedno­cześnie wchodzi w zakres pracy zawodowej hydraulika.

Zarówno uczenie się, jak i praca usługowa mają istotne zna­czenie dla pracy zawodowej. Uczenie się jest niezbędnym etapem w przygotowaniu się do pracy zawodowej. Każdy pracownik po­winien posiadać przede wszystkim wykształcenie ogólne jako pod­łoże, na którym łatwiej i lepiej kształtują się umiejętności zawo­dowe. Poza tym wykształcenie ogólne zapewnia niezbędny rozwój kulturalny ułatwiający opanowanie wiadomości i nawyków pracy fizycznej i umysłowej.

Oprócz przygotowania ogólnokształcącego i przygotowania o ukierunkowaniu zawodowym istnieje przygotowanie specjali­styczne różniące między sobą poszczególne zawody. Na przykład specjalistyczne przygotowanie zawodowe muzyka różni się od przygotowania zawodowego ślusarza.

W dobie obecnej, charakteryzującej się nieprzerwanym postę­pem techniki, kształcenie się jest niezbędnym elementem przy­gotowania do pracy zawodowej. Pracownik nie przywiązujący znaczenia do procesu doskonalenia się zawodowego pozostaje w tyle.

Pracę zawodową dzieli się nieraz na umysłową i fizycz­ną. W pracy umysłowej zaangażowany jest przede wszystkim układ nerwowy i procesy zachodzące w korze mózgowej. Natomiast praca fizyczna charakteryzuje się głównie obciążeniem układu mięśniowego. Każdy rodzaj pracy przebiega z udziałem układu nerwowego i mięśniowego, gdyż organizm ludzki stanowi jedną całość, którego zachowanie się regulowane jest poprzez układ ner­wowy. Toteż nie możemy mówić o pracy umysłowej bez elementów działalności fizycznej i odwrotnie. Dla uproszczenia sytuacji przyj­muje się, że tylko dominowanie jednego z układów w pracy wiąże się z terminem praca „umysłowa” lub „fizyczna”.

W związku z postępem techniki różnice między zawodami „umysłowymi” i „fizycznymi” stopniowo się zmniejszają. Automa­tyzacja i mechanizacja produkcji zwiększają znacznie wymagania w stosunku do umysłowych możliwości pracownika i obniżają je w odniesieniu do jego siły fizycznej i wytrzymałości. Tym nie­mniej każdy zawód można rozpatrywać z punktu widzenia wyma­gań stawianych fizycznej lub umysłowej sprawności człowieka. Na przykład w pracy matematyka wysiłek fizyczny jest nieznaczny, natomiast wielki jest on w pracy hutnika. Harmonijny rozwój osobowości człowieka wymaga łączenia pracy fizycznej i umysło­wej. Toteż wielu ludzi pracujących umysłowo stara się brak obcią­żenia pracą fizyczną w toku działalności zawodowej kompensować wysiłkiem fizycznym po godzinach pracy.

Praca fizyczna ma wszechstronny wpływ na osobowość. Jeśli odpowiada ona niezbędnym wymaganiom higieny, to wzmacnia zdrowie, a w szczególności system nerwowy człowieka. Pomaga również przezwyciężać takie przejawy słabości fizycznej, jak ospa­łość, niezręczność, powolność. Nawet medycyna stosuje tzW. tera­pię pracą, tj. leczenie przez pracę, mającą korzystny wpływ na psychikę człowieka i jego system nerwowy.

Praca posiada duże znaczenie moralne, kształci poczucie obo­wiązku i odpowiedzialności, wpływa na zdyscyplinowanie jednost­ki, wyrabia poczucie koleżeństwa i przynależności do zespołu. W pracy kształtują się również pewne cechy charakteru, takie jak umiejętność dążenia do celu, panowanie nad sobą i wytrwałość. Praca kształtuje także u człowieka poczucie estetyki.

Gdybyśmy chcieli odpowiedzieć na pytanie: „co to jest praca?”, natrafilibyśmy na istotne trudności, gdyż pojęcie to jest definio­wane rozmaicie, zależnie od tego, jaką dziedzinę nauki reprezen­tuje definiujący. Na przykład fizyk precyzuje to pojęcie ściśle i jednoznacznie jako iloczyn siły przez drogę, co wyraża wzór: a = P • s • cos. Definicja ta znajduje pełne zastosowanie przede wszystkim w odniesieniu do czynności wykonywanych przez ma­szynę. Natomiast w działalności ludzkiej zarówno definicja, jak i wzór zaczerpnięty z fizyki, praktycznie biorąc, nie mogą być w pełni wykorzystane ze względu na zbyt skomplikowany charak­ter procesu pracy człowieka. Inne są definicje ekonomistów [1], a inne fizjologów lub psychologów, czy też prakseologów i socjo­logów.

Socjologowie zwracają uwagę przede wszystkim na społecz­ny charakter działalności ludzkiej zwanej pracą. Proces wytwarzania określonych dóbr lub wykonywanie czyn­ności zaspokajających czyjeś potrzeby ma bowiem z reguły sens społeczny.

W znaczeniu socjologicznym „praca jest to każda celowa dzia­łalność człowieka, prowadząca do zaspokojenia dowolnych potrzeb ludzkich mających społeczną doniosłość, zapewniająca jednostkom i grupom, które ją wykonują, określoną pozycję w społeczeń­stwie” [2]. Wobec tego czynności dziecka budującego z wielkim wy­siłkiem domek z klocków nie są pracą, natomiast czynności pilno­wania gęsi mają charakter pracy, gdyż wiążą się one z przyznaniem dziecku pozycji społecznej, według ważności przyznawanej tym czynnościom w środowisku, w którym są one wykonywane.

Z punktu widzenia psychologów pracę określa się jako sumęwysiłków mięśniowych, nerwowych i umysłowych, podejmowa­nych dla wykonania określonych zadań. Tak rozumianą pracę moż­na mierzyć lub oceniać z punktu widzenia fizjologicznego i psycho­logicznego, np. ilością zużytych kalorii, liczbą jednostek objętości pobranego przez organizm tlenu lub wydzielonego dwutlenku wę­gla, liczbą i stopniem nasilenia funkcji psychicznych, biorących udział w procesie pracy (koncentracja, podzielność uwagi, spostrze­ganie itp.), oraz czasem ich przebiegu.

Z kolei T. Kotarbiński, współtwórca prakseologii, czyli ogólnej teorii sprawnego działania, tak definiuje pracę ludzką: „Praca — to wszelki splot czynów (w poszczególnym przypadku pasmo czy­nów), mający charakter pokonywania trudności dla uczynienia za­dość czyimś potrzebom istotnym” [3].

Powyższy przegląd niektórych definicji pojęcia pracy wskazuje na to, jak jest jeszcze daleko od syntetycznego jego ujęcia oraz jak oderwane są od siebie różne nauki o pracy i jak wielka jest potrze­ba ich syntezy.

Jeśli będziemy bliżej analizować podaną uprzednio socjologicz­ną definicję pracy ludzkiej, to możemy zauważyć, że dotyczy ona właściwie zespołu dwóch pojęć, a mianowicie: pracą nazywamy zarówno specyficzną działalność człowieka zawierającą wiele róż­nych czynności i stanów za[4]chowania się człowieka w ciągu dnia, tygodnia czy jeszcze dłuższego czasu, jak i każdą czynność człowie­ka wykonywaną w krótkim czasie (np. minuty lub kilku sekund). Wobec tego prakseologia, jako ogólna teoria sprawnego działania, wprowadza pojęcie czynu prostego, który jest jakby podstawową cegiełką wszystkich czynności, operacji i pracy rozumianej w naj­szerszym pojęciu. T. Kotarbiński wiąże czyn prosty z jednorazo­wym naciskiem lub uciskiem na tworzywo, narzędzie itp., nacis­kiem, który wywołuje istotny skutek, np. uruchomienie obrabiar­ki, uderzenie młotkiem [5].

Szereg czynów prostych zmierzających do wspólnego celu two­rzy czyn złożony, który jest następnym elementem — czynnością. Z kolei szereg czynności składa się na operację. Dobór i forma tych czynności jest zależna od celu, jakiemu służy dana operacja.

 



[1]Jak podaje Mała Encyklopedia Ekonomiczna (1961; s. 496) „praca jest to celowa działalność człowieka polegająca na przekształcaniu dóbr przyro­dy i przystosowywaniu ich do zaspokojenia potrzeb ludzkich”.

[2]Szczepański J.: Uwagi o przedmiocie i zadaniach socjologii, rozdział z książki „Jak pracuje człowiek”. „Książka i Wiedza”, Warszawa 1961; s. 171.

[3]Kotarbiński T.: Traktat o dobrej robocie. Zakład im. Ossolińskich, Warszawa 1958, s. 89.

[4]Kotarbiński T.: Traktat o dobrej robocie. Zakład im. Ossolińskich, Warszawa 1958, s. 89.

[5]Tamże s. 2 i następne.

Podobne wpisy