Psychologiczna charakterystyka procesu pracy

Gwałtownie wzrastająca mechanizacja i automatyzacja procesów produkcyjnych, wysoki poziom techniczny i doskonałość produkcyjna maszyn i urządzeń, wpływając niejednokrotnie na zmianę warunków i metod pracy, nie zmieniła jednakże tego, że ze względu na precyzję i dokładność tych urządzeń służą one jedy­nie człowiekowi do realizowania jego planów i zamierzeń zgodnie z wyznaczonym celem. To stopniowe przejmowanie przez maszynę funkcji i czynności, które kiedyś wykonywał człowiek, stworzyło sytuację, w której nasza wiedza o procesie pracy wymaga coraz szerszego i pogłębionego zapoznania się z możliwościami i właściwościami człowieka z punktu widzenia nowych wymagań, jakie wynikły z zachodzących obecnie zmian.

W okresie przemian procesu pracy, jakie w tej chwili przeży­wamy^-zaznaczyły się trzy główne tendencje zmian:

a)     mechanizacja i automatyzacja powoduje, że głównym zada­niem człowieka staje się sterowanie coraz większą liczbą urządzeń technicznych,

b)     człowiek oddala się coraz bardziej od obiektów przez siebie sterowanych w tym znaczeniu, że jego bezpośredni udział w obser­wacji procesu produkcji sprowadza się do kontroli za pomocą po­średnich urządzeń technicznych (ekranów, tablic rozdzielczych itp.),

c)      zwiększenie tempa produkcji dzięki nowoczesnej technice
doprowadziło do przyspieszenia działalności człowieka, do zwięk-
szenia intensywności wykonywanej przez niego pracy.

Te zmiany postawiły przed nauką cały szereg specyficznych problemów, których rozwiązanie umożliwi właściwe przystosowa­nie maszyn i urządzeń do psychofizycznych możliwości człowieka. Przed psychologią, a także fizjologią, antropologią, socjologią sta­nęła konieczność szybkich rozwiązań tych problemów. Ustalenie granicy optymalnych możliwości człowieka jest to przede wszyst­kim konieczność badań z zakresu wydatności fizjologicznej orga­nizmu, jest to potrzeba psychologicznej analizy procesów poznaw­czych: pamięci, uwagi, spostrzegania, myślenia itp. Z kolei wiedza o procesach psychicznych wiąże się nierozłącznie z badaniami nad działalnością wyższego układu nerwowego i pracy mózgu.

Psychologia, fizjologia oraz technika stanowią nierozerwalny zespół dyscyplin. Dopiero znajomość tych dyscyplin pozwala opra­cować wyczerpująco wszystkie zależności i prawa, jakie zachodzą w trakcie procesu pracy.

Te prawa i zależności, jakie charakteryzują działalność czło­wieka w procesie pracy, sprowadzają się do dwóch najważniejszych aspektów: energetycznego i regulacyjnego.

Energetyczny aspekt działalności ludzkiej w procesie pracy. Energetyczny aspekt dotyczy przede wszystkim zagadnień:

a)     zmęczenia,

b)     wypoczynku.

Zmęczenie. Dla praktyki produkcyjnej szczególnie ważny jest problem zmęczenia. Jego szkodliwe skutki działania obserwu­jemy na każdym kroku. Objawiają się one spadkiem wydajności pracy, ilością braków, wypadkowością, absencją itp. Zmęczenie bowiem jest zjawiskiem, które towarzyszy każdej naszej działal­ności. Mimo oczywistego istnienia zjawiska zmęczenia podejmowa­ne były i w dalszym ciągu są kontynuowane liczne próby jedno­znacznego zdefiniowania tego zjawiska. Spowodowane jest to wielką złożonością tego procesu, który obejmuje swoim zasięgiem stany fizjologiczne, psychiczne, nerwowe. Na przykład jeden z uczonych podaje 4 typy zmęczenia [1]:

—   zmęczenie fizyczne,

—     zmęczenie nerwowe, dotyczące ośrodków nerwowych, ich połączeń i czynności regulacyjnych; objawia się uporczywością uwagi lub przeciwnie — zupełnym roztargnieniem,

—     zmęczenie umysłowe, występujące podczas prac intelektual­nych (pisarze, malarze),

—■ zmęczenie psychiczne, spowodowane sprzecznością wydawa­nych poleceń, świadomością lub jej brakiem.

Dotychczas najwięcej badań poświęcono zmęczeniu fizycznemu. Spowodowane jest to stosunkowo największą możliwością zastoso­wania metod obiektywnie oceniających wydatek energetyczny or­ganizmu. Chodzi tu przede wszystkim o badania fizjologiczne i po­miary takich zmiennych, jak ciśnienie krwi, tętno, zużycie tlenu. Metoda pośrednio oceniająca stan zmęczenia organizmu opiera się z koleina przebiegu krzywej wydajności w ciągu dnia pracy. Za­obserwowano kilka typowych przebiegów:

4- krzywa wydajności narasta do połowy dnia i po przejściu optimum ma tendencję spadkową,

—     krzywa wydajności osiąga swoje optimum na początku dnia pracy i potem stopniowo opada,

—     krzywa wydajności ma w ciągu dnia przebieg stale rosnący w bardzo wolnym tempie.

Badania te, jak i cały szereg podobnych, przeprowadzono jed­nak w ogromnej większości w odniesieniu do prac fizycznych, gdzie wydatek energetyczny daje się dość prosto wyrazić w jed­nostkach fizycznych. Sprawa komplikuje się jednak znacznie przy pracach umysłowych. W tym wypadku wysiłek fizyczny jest sto­sunkowo mały, a przecież poziom zmęczenia bywa bardzo wysoki, dezorganizujący lub wręcz uniemożliwiający dalsze wykonywanie pracy. Chodzi bowiem o to, że mamy w tym wypadku do czynienia ze zmęczeniem psychicznym.

Zagadnienie zmęczenia psychicznego jest w chwili obecnej nie­zwykle aktualne i stanowi przedmiot badań specjalistów wielu dziedzin, a przede wszystkim psychologów i fizjologów.

Badania w tym zakresie sprawiają duże trudności. Po pierwsze samo ustalenie kryteriów oceny zmęczenia psychicznego nastręcza ogromne kłopoty, ponieważ jest bardzo trudno rozdzielić udział mięśni od udziału centralnego układu nerwowego. Następna trud­ność — to czynniki wartościujące poziom zmęczenia psychicznego. Już sam fakt, że nie wiadomo dokładnie co badać (brak jest w tej dziedzinie jednoznacznych definicji), stwarza zrozumiałą przeszko­dę do badania jednostek oceniających wielkość zmęczenia psy­chicznego.

Nawet wtedy, gdy wiadomo, który z procesów poznawczych ulega największemu przeciążeniu podczas wykonywania pracy (np. duża koncentracja uwagi podczas śledzenia pracy pulpitu sterow­niczego itp.), nie zmniejsza to trudności, gdyż brak jest wymier­nych kryteriów, oceniających zaistniały poziom zmęczenia.

Niemożność wskazania bezpośrednich metod pozwalających na ocenę zmęczenia psychicznego spowodowała, że zaczęto szukać rozwiązania w metodach pośrednich, dających ilościowy i jako­ściowy wynik porównywalny dla różnych sytuacji.

Metody te powstały najczęściej przy współpracy psychologów i fizjologów z różnych placówek badawczych. Do jednej z nich należy metoda badań encefalograficznych osób (metoda polega na rejestracji potencjałów elektrycznych mózgu), które poprzednio wykonały określoną ilość zadań umysłowych, np. Bartenwerfer uzyskał tą metodą następujące wyniki [2]: w miarę wzrostu obciążenia psychicznego (czyli zwiększania ilości zadań do wykonania) wzrastające zmęczenie objawia się zmniejszeniem udziału „fal alfa”, zwiększeniem udziału „fal beta” i fal pośred­nich. Rzecz charakterystyczna, że przy pracach wymagających dużego wysiłku fizycznego nie stwierdzono żadnych zmian w za­pisie encefalograficznym pracy mózgu.

Omówione wyżej metody badań, ze względu na bardzo ekspe­rymentalny charakter, niestety, nie sprawdzają się w bezpośred­nich, naturalnych warunkach pracy i nie mogą z tych powodów znaleźć szerokiego zastosowania, co powoduje, że poszukiwania metod określania zmęczenia psychicznego trwają w dalszym ciągu.

Chodzi tu przecież nie tylko o korzyści, jakie odniesie bezpo­średnio przemysł, ale także o to, aby łatwiej wypowiedzieć walkę zmęczeniu, stworzyć pracę mniej wyczerpującą, zapobiec wypad­kom. Niezależnie więc od wyników badań, jakie osiągnięto nad określaniem istoty zmęczenia, opracowano cały szereg danych do­tyczących:

—     przyczyn zmęczenia,

—     objawów zmęczenia.

Mechanizm zmęczenia jest stosunkowo lepiej opracowany przez fizjologów. Stwierdzono, że końcowymi produktami przemiany materii w organizmie są: dwutlenek węgla, kwas mlekowy, kwas pirogronowy. Nagromadzenie się tych substancji hamuje dalszy proces przemiany enegii, co wywołuje stan zmęczenia. Jest to jed­nak proces odwracalny, wtedy gdy nastąpi przerwa w pracy i do­tlenienie organizmu.

Następnymi czynnikami (których, niestety, nie da się ująć licz­bowo), mającymi istotny wpływ na powstawanie zmęczenia, są:

a)     czynniki wewnętrzne:

—     stany emocjonalne,

—     stan zdrowia,

—     niewłaściwe odżywianie,

—     zła pozycja przy pracy,

—     nieprzystosowanie do pracy;

b)    czynniki zewnętrzne:

—     wahania ciśnienia,

—     niewłaściwa temperatura, wilgotność, wentylacja,

—     niewłaściwa odzież,

—     złe oświetlenie,

—     zły dobór barw, ., — hałas,

—     drgania.

Zmęczenie przejawia się przeważnie obniżeniem wydajności pracy, które przez pewien czas może być rekompensowane zwięk­szonym wysiłkiem. Uwidocznia się to w jakości i ilości wykonanej pracy (braki, błędy wykonania itp.). Niezależnie od tego obser­wujemy zmiany psychiczne i fizyczne w funkcjonowaniu orga­nizmu.

Objawy psychiczne występują jako zaburzenia w funkcjono­waniu procesów poznawczych i przejawiają się jako:

—     obniżona koncentracja uwagi,

—     słaba wydolność pamięci,

—     niedokładność spostrzegania,

—   podejmowanie błędnych decyzji oraz jako zaburzenia emocjonalne:

—     przygnębienie,

—     apatia,

—     nadmierna pobudliwość,

wpływają również na pojawienie się objawów fizycznych, takich jak:

—     przyspieszone tętno,

—     przyspieszony oddech,

—     potliwość,

—     pochylanie postawy,

—     osłabienie wzroku i słuchu.

Znając objawy i skutki zmęczenia nie jest trudno zrozumieć
konieczność opracowania całego szeregu zaleceń, pozwalających
nieraz w znacznym stopniu zapobiec szybkiemu narastaniu zmę-
czenia, a istniejące już stany szybciej rozładować.

Wypoczynek. Na czołową pozycję w walce ze zmęczeniem wysuwa się zagadnienie wypoczynku. Wypoczynek pomaga przede wszystkim w usuwaniu objawów i przyczyn zmęczenia. Czas wy­poczynku jest wprost proporcjonalny do poziomu zmęczenia, tzn. im większe jest zmęczenie, tym dłuższy powinien być wypoczynek. Dlatego bardzo ważnym zagadnieniem jest wprowadzenie przerw w ciągu 8-godzinnego dnia pracy. Częstość i czas trwania przerw uzależniony jest od rodzaju wykonywanej pracy. Ogólnie stwier­dzono, że skuteczniejsze w działaniu jest stosowanie przerw krót­kich i częstych, z tym że czas wykorzystany na pierwszą przerwę przynosi najwięcej korzyści dla organizmu, a wszystkie następne przerwy mają coraz mniejszą wartość wypoczynkową. Chcąc zwiększyć efektywność stosowania przerw, należy nadać im cha­rakter zorganizowany. Odnosi się to szczególnie do przerw dłuż­szych, w czasie których można zorganizować spacer, spożycie po­siłku, gimnastykę, a ogólnie mówiąc, oderwanie się od stanowiska pracy. Będzie to wypoczynek aktywny w odróżnieniu od wypo­czynku biernego, polegającego głównie na bezruchu.

Przestrzeganie właściwych zasad organizowania przerw w pra­cy i czuwanie nad właściwym ich wykorzystaniem stanowi jeden z podstawowych obowiązków kierownictwa.

Podobne wpisy